Δευτέρα, 1 Φεβρουαρίου 2010

Σημειώσεις για την Οδύσσεια.

1. Η σημασία του λόγου στην "Οδύσσεια"   

Ο λόγος μέσα στο έπος είναι το πεδίο, ο τόπος, όπου εμφανίζεται η ύπαρξη του προσώπου που μιλάει. Η Τηλεμάχεια τελειώνει με την παραγωγή λόγου από τον Τηλέμαχο. Ο λόγος του δηλώνει την υπεροχή του σε σχέση: α) την Πηνελόπη - εδώ η υπεροχή οφείλεται σε θέματα ιεραρχίας "ο λόγος είναι μέλημα του ανδρός" και β) τους μνηστήρες - και εδώ βάζει τα πράγματα στη θέση τους με δικαιοσύνη, αλλά η υπεροχή του είναι και αξιολογική, φανερώνει την υπεροχή του, την αξία του σε σχέση με τον επιθετικό (Αντίνοος) ή υποκριτικό (Ευρύμαχος) λόγο των μνηστήρων, και άρα αποδεικνύει τη γνήσια βασιλική ιδιότητα του Τηλέμαχου.
Αντίστοιχα, αλλά σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα ο λόγος του Οδυσσέα στους Φαίακες αποκαλύπτει τη δική του ταυτότητα και σηματοδοτεί την επιστροφή του στον (πραγματικό) κόσμο.

2. H "θεϊκή φύση" της Καλυψώς

Η Καλυψώ, όπως δείχνει και το όνομά της, καλύπτει αντί να φανερώνει. Τι καλύπτει όμως;
Πρώτα - πρώτα καλύπτει το ίδιο το όνομα του Οδυσσέα, δηλαδή την πραγματική του ταυτότητα. Σε αντίθεση με το προοίμιο της Ιλιάδας, όπου ο Αχιλλέας κατονομάζεται ρητά, στο προοίμιο της Οδύσσειας ο Οδυσσέας υπονοείται και δίνεται η φυσιογνωμία του περιγραφικά, αντί να κατονομάζεται, γιατί όταν αρχίζει το έπος, ο Οδυσσέας βρίσκεται στο νησί της Ωγυγίας, "καλυμμένος" από την Καλυψώ. Στη συνέχεια ούτε και ο Τηλέμαχος αναφέρει το όνομά του, ενώ η Αθηνά το επαναλαμβάνει συνεχώς. Έτσι ο ποιητής υποδηλώνει ότι είναι η Αθηνά που ανασύρει τον Οδυσσέα από τη λήθη. Μόνο μετά την αναχώρηση της Αθηνάς και τη νέα αυτοπεποίθηση που αποκτά ο Τηλέμαχος αναφέρει ρητά το όνομα του Οδυσσέα ο Τηλέμαχος, ενώ και η Πηνελόπη αναφέρεται περιγραφικά σ` αυτόν. Θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η Τηλεμάχεια χρειάζεται εκτός των άλλων και για να καλέσει ο Τηλέμαχος με το όνομά του τον Οδυσσέα από τη λήθη, ώστε να "ξυπνήσει" κατά κάποιον τρόπο και να αρχίσει η διαδικασία της επιστροφής.    

Ο Οδυσσέας στο νησί της Καλυψώς έχει χάσει την προσωπικότητά του, έχει μετατραπεί σε "Κανένας". Είναι ένας άντρας θνητός, υποδουλωμένος σε μια θεά, για να συμπληρώσει τις ελλείψεις της ζωής της. Με ποια μέσα προσπαθεί να τον κρατήσει κοντά της η Καλυψώ; 1)  Δελεάζοντάς τον: Ένα παραδεισένιο νησί, μια πολύ όμορφη και αγέραστη γυναίκα, η υπόσχεση μιας αθάνατης και αγέραστης ζωής. 2) Εκφοβίζοντάς τον: Μακριά της θα περάσει πολλά βάσανα και κινδύνους, μπορεί και να μην τα καταφέρει, ίσως, ποιος ξέρει... 3) Χειριζόμενη τη δύναμή της εις βάρος του: Του αποκρύβει την απόφαση του Δία και τη μοίρα του που του γράφει να γυρίσει πίσω, πράγμα που θα έδινε μεγάλο κουράγιο στον Οδυσσέα να αντέξει την επίθεση του Ποσειδώνα. Δεν του αποκαλύπτει την αλήθεια ούτε την τελευταία στιγμή. που δεν έχει τίποτα να κερδίσει πια. Τι άλλο σημαίνει αυτό παρά συγκεκαλυμμένη εκδίκηση του τύπου "αφού δεν κάθεσαι κοντά μου, καλά να πάθεις";
Επίσης αξίζει να σημειωθεί ότι σε όλη τη διάρκεια της σκηνής φαίνεται η απόσταση θεού - ανθρώπου, που ομοιάζει με τη σχέση αφέντη - δούλου: Ο Οδυσσέας είναι πολύ προσεκτικός να μην την δυσαρεστήσει, να μην την εκνευρίσει, να φυλαχτεί από τη χειριστική και πονηρή της συμπεριφορά, ξέρει ότι ψεύδεται και δεν αποκαλύπτει την αλήθεια, ξέρει το χαρακτήρα της και γι` αυτό τη βάζει να ορκιστεί τον όρκο της Στυγός. Ο Οδυσσέας την ξέρει πολύ καλά, την έχει "σπουδάσει" σε αντίθεση με την Καλυψώ που αγνοεί τη φύση του και το χαρακτήρα του - φαντάζεται ότι με τα κόλπα της θα καταφέρει τον Οδυσσέα να απαρνηθεί το νόστο του! Και αυτή περίφημη υπόσχεση αθανασίας που τόσο δελεαστική φαίνεται, τι παραπάνω είναι από μια δελεαστική υπόσχεση; Γιατί δεν την έκανε πράξη η Καλυψώ στην αρχή της παραμονής του Οδυσσέα στην Ωγυγία, τότε που γοητευμένος ακόμα παρέμενε με τη θέλησή του; Μήπως επειδή αρνήθηκε την αθανασία από τότε ο Οδυσσέας, έχοντας πάντα σαν απώτερο στόχο το νόστο, ή μήπως επειδή ήταν πάντα χρήσιμη σαν δελεαστική υπόσχεση, αλλά ήθελε η Καλυψώ και να διατηρεί τη σχέση κυρίας - δούλου;
Η πονηρή φύση της Καλυψώς που καλύπτεται από την όμορφη, ευγενική, λαμπερή εμφάνισή της, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το ήθος της Πηνελόπης και το "απλοϊκό" τέχνασμα του αργαλειού. Ας μην μείνει απαρατήρητο το επίθετο που στολίζει την Πηνελόπη "περίφρων" σε αντίθεση με τα κάλλη της Καλυψώς.
Τελικά ούτε και ο Ερμής αναφέρει τον Οδυσσέα με το όνομά του στο διάλογό του με την Καλυψώ, ούτε φυσικά η Καλυψώ. Και όταν ακόμα πάει και τον βρίσκει στην ακρογιαλιά και του απευθύνει το λόγο τον ονομάζει "κακόμοιρο" (κάμμορε, ε 160). Μόνο αφού τη βάζει να ορκιστεί τον όρκο της Στυγός και γίνει φανερή η σταθερή απόφασή του για την επιστροφή, απευθύνεται σ` αυτόν με το πλήρες όνομά του "Διογενές Λαερτιάδη, πολυμήχαν` Οδυσσεύ, ε 203), σαν να κέρδισε επιτέλους με αυτές τις ενέργειές του το δικαίωμα να βγει από τη λήθη.  Όμως συγχρόνως αυτό το 'δώρο' της Καλυψώς λειτουργεί σαν μέρος του χειρισμού και στο τέλος τέλος τι προσφέρει σ` αυτόν τον άντρα που ονόμασε επιτέλους, παρά να γίνει φύλακας της σπηλιάς της;
http://homer.agrino.org/odyssey/ancient_greek/rapsody_EPSILON.htm

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου